Yatay, düşey ve eğimli virajlarda emniyetli dönüş şartları
Düzgün çembersel hareketi niye öğreniyoruz? Ne işimize yarayacak bu bilgi? Sınavda çıkacak bu kadar mı? Hiç bir şey de kullanmayacaksanız, araba kullanırken
virajlara yavaş girmeniz gerektiği konusunda kullanacaksınız.
Bu yazıda yatay, düşey ve eğimli virajlarda emniyetli dönüş şartlarını inceleyeceğiz. Araba kullanırken viraja hızlı girerseniz ne olabilir (hatta neredeyse kesinlikle olur)? Aşağıdaki resimdeki gibi bir felaketle karşılaşabilirsiniz.
Bu resimdeki araba virajı alamadı, yoldan çıktı ve uçurumdan uçtu. Ama neden? Tabii ki viraja fazla hızlı girdiği için. Ama tam olarak ne kadar yavaş girmesi gerekirdi, sürati ne kadar olmalıydı ki devrilmesin?
Yatay düzlemdeki virajlarda emniyetli dönüş şartları
Yatay bir viraja giren arabayı, virajı bir çember olarak modelleyerek inceleyebiliriz. Aşağıdaki resimde bir arabanın böyle bir viraja girerken üstten görünüşü gösteriliyor.
Arabanın çizgisel hızının yönünü değiştirip çembersel hareket yapmasını sağlayacak bir merkezcil kuvvete gereksinim var. Yoksa araba dümdüz gider (
eylemsizliği hatırlayın), yukarıdaki uçurumdan uçan araba gibi virajı alamaz yoldan çıkar. Merkezcil kuvvetin kaynağı da arabanın tekerleri ile yol arasındaki
sürtünme kuvveti. Öyleyse:
Fmerkezcil=Fsurtunme=mv2r=mω2rFmerkezcil=Fsurtunme=mrv2=mω2r
Bu eşitlik sağlandığı sürece araba çembersel hareket yapabilir, sürtünme kuvvetinin yeterince büyük olması lazım. Yani:
Fsurtunme≥mv2rFsurtunme≥mrv2
Öyleyse arabanın viraja emniyetli giriş şartı
süratinin (hız vektörünün büyüklüğünün) şu değerin altında olmasıdır:
v2≤Fsurtunme×rmv2≤mFsurtunme×r
Sürtünme kuvvetinin Fsurtunme=kmgFsurtunme=kmg olduğunu bildiğimize göre (arabanın yatay düzlemde olduğuna normal kuvvetin de ağırlığına eşit olduğuna dikkat edin):
v2≤kmgrm; v2≤kgrv2≤mkmgr; v2≤kgr
Bu süratten daha hızlı viraja girerse çembersel hareket yapamaz, savrulur, yoldan çıkar. Emniyetli dönüş hızının sürtünme katsayısıyla ve virajın yarıçapıyla doğru orantılı olduğuna dikkat edin. Buradan pratik iki sonuç çıkıyor:
- Yağışlı havalarda sürtünme katsayısı azaldığı için, kuru havalara göre virajlara daha yavaş girmek gerekir.
- Yarıçap azaldığı için dar virajlar, geniş virajlara göre daha tehlikelidir ve daha yavaş girilmelidir.
Düşey düzlemdeki virajlarda emniyetli dönüş şartları
Yatayı anladık da düşey düzlemde viraj mı olur? Gösterelim: Kaykaycıların döngü şeklindeki rampaları, eğlence parklarındaki hız trenlerinin (roller coaster) döngü şeklindeki rayları, bir arabanın tepeye ya da çukura girerken izlediği yol düşey virajlardır. Sırayla bakalım:
Yukarıdaki resimde bir kaykaycı çember şeklinde (aslında sarmal [spiral ya da heliks]) bir rampayı tamamlıyor. Eğer yeterince hızlı olmasaydı düşerdi. Peki
rampaya girerken tam olarak süratinin (hızının büyüklüğünün) en az ne kadar olması lazım ki rampayı düşmeden tamamlayabilsin? Bu soruyu incelemek için
Enerji Kaykay Parkı Simülasyonunu kullanacağız. Aşağıdaki resimde kaykaycının hareketi görülüyor.
Kaykaycının hareketinin üç noktasını inceleyelim: (1) Döngünün en altı, (2) yere dik olduğu nokta ve (3) döngünün tepe noktası. Her biri için
serbest cisim diyagramını çizeceğiz, kaykaycının üzerindeki kuvvetleri göstereceğiz.
(1) Döngünün en altında kaykaycının üzerine etkiyen hem ağırlığı hem de tepki kuvveti var. Bu iki kuvvet zıt yönde, merkezcil kuvveti bulmak için vektörleri toplarız:
F⃗merkezcil=N⃗+mg⃗Fmerkezcil=N+mg
Net kuvvetin büyüklüğü, zıt vektörler olduğu için normal kuvvetin büyüklüğünün ağırlığın büyüklüğünden çıkarılmasıyla bulunabilir:
Fmerkezcil=N−mgFmerkezcil=N−mg
(2) Kaykaycının rampada yere dik olduğu noktada yine ağırlık kuvveti ve rampanın tepki kuvveti var. Ama birbirlerine dikler. Merkezcil kuvvet sadece kaykaycıyı çembersel yörüngenin merkezine doğru iten normal kuvveti. Öyleyse bu noktada:
F⃗merkezcil=N⃗Fmerkezcil=N
Merkezcil kuvvetin büyüklüğü de normal kuvvetin büyüklüğüne eşit. Fmerkezcil = N.
(3) Döngünün tepe noktasında kaykaycının üzerinde yine ağırlığı ve rampanın tepki kuvveti var. İkisi de aynı yönlü, öyleyse merkezcil kuvvetin büyüklüğü bu ikisinin büyüklüklerinin toplamına eşit.
Fmerkezcil=N+mgFmerkezcil=N+mg
Kaykaycının düşey çembersel yörüngenin tepe noktasından düşmeden güvenli bir şekilde geçebilmesi için:
Fmerkezcil=mv2rFmerkezcil=mrv2
eşitliğinin sağlanması gerekir. Normal kuvveti (rampanın tepki kuvveti) sıfır olduğu durumda: (N = 0)
mg=mv2rmg=mrv2
olmak zorundadır. Buradan kaykaycının güvenli bir şekilde düşey virajı tamamlayabileceği süratin en küçük değerini bulabiliriz:
v2=mgrm=grv2=mmgr=grv=grv=gr
Kaykaycının düşey düzlemin en üst noktasından geçebilmesi için sahip olması gereken en küçük sürat değeri, yer çekim ivmesine ve yörünge yarıçapının kareköküne bağlıdır.
Siz de aşağıdaki resimde rampasına Damien Walters’ın düşey sarmal rampaya giriş hızını bulabilir misiniz? Boyunu 1,80 m alabilirsiniz, buradan da çemberin yarıçapını kestirebilirsiniz.
Eğimli virajlarda hareket ve güvenli dönüş şartları
Dikkat ettiyseniz otoyollarda bazı virajları eğimli yaparlar. Neden acaba? Önce uç bir örneğe bakıp Pakistan’daki cehennem çukuru yarışı dedikleri motosiklet ve arabaların oldukça eğimli bir düzlemde nasıl döndüklerini görelim.
Bu araçlar nasıl oluyor da bu kadar dik bir eğimde düşmeden dönebiliyorlar? Yeterince hızlı olmasalar ne olur? Çok hızlı giderlerse ne olur? Bir kareyi durdurup eğimli virajdaki bir arabanın serbest cisim diyagramını çizelim.
Arabanın ağırlığı (mg) yere doğru düşey doğrultuda. Rampanın uyguladığı tepki kuvvetini (N) de görüyoruz, rampaya dik doğrultuda. Sürtünme kuvvetini de ihmal edelim, işimiz kolay olsun diye. Tepki kuvvetini
bileşenlerine ayıralım. Bu durumda arabanın ağırlığı Ny eşit olmalı ki arabanın ağırlığını dengelesin araba düşeyde hareket etmesin:
Ny=mgNy=mg
Arabanın çembersel hareket yapmasının nedeni de merkezcil kuvvetin kaynağı olan tepki kuvvetinin x bileşeni. Öyleyse:
Fmerkezcil=Nx=mv2rFmerkezcil=Nx=mrv2
Rampanın (bu kesitin bir
eğik düzlem olduğuna dikkat edin) eğimini bilirsek bu iki ilişkiyi birbirine bağlayabiliriz. Onun için bir serbest cisim diyagramı daha çizelim.
Bu şekil daha net görmemizi sağlıyor, arabayı bir nokta olarak gösterdik. Rampanın yatayla yaptığı θ açısını kullanarak, rampanın dik üçgen özelliğiyle N ile Ny arasındaki açının da θ olduğunu bulduk. (Bunu nasıl bulduğumuzu anlamanız önemli. Adım adım yapmaya çalışın.) Şimdi elimizde şu iki eşitlik var:
Ny=Ncosθ=mgNy=Ncosθ=mg
ve
Nx=Nsinθ=mv2rNx=Nsinθ=mrv2
Her iki denklemde de N’leri yalnız bırakırsak:
N=mgcosθN=cosθmgN=mv2rsinθN=mrsinθv2
Birbirine artık eşitleyebiliriz çünkü N = N.
mgcosθ=mv2rsinθcosθmg=mrsinθv2
v’yi bulmak istiyoruz, v’yi yalnız bırakalım:
v2=mgrsinθmcosθv2=mcosθmgrsinθtanθ=sinθcosθtanθ=cosθsinθ
olduğunu biliyoruz. Öyleyse:
v=grtanθv=grtanθ
Bir aracın eğimli bir virajı güvenli bir şekilde dönebilmesi için gerekli süratinin yarıçapın ve eğimin (tanθ’ya eğim adı da verilir) kareköküyle doğru orantılı olduğunu bulduk.
)
)
