Motosiklet.NeT Forum - Tekil Mesaj G�sterimi

Carrera · 19:02 PM

Bu sefer ki yaz�m motosiklet kullan�m�n�n belkide en zorlu ve hayati k�sm� olan frenleme hak�nda genelde yanl�� bilinin bir ayr�nt�yla ilgili. Kafa kar��kl�klar�na engel olmak ve i�in p�f noktas�n� ba�ka yerde aramamak i�in �nce konunun t�m de�i�kenleri ve ortam� ay�rnt�l� �ekilde izah edeyim.

Motor: Herhangi bir motosiklet

Mekan: Herhangi bir yol

H�z: Herhangi bir s�rat

Motosikleti durdurma ama�l� fren yap�yoruz.

Soru: Motosikleti, �st�nde sadece biz varken X m mesafede durdurabiliyorsak, arkam�za bir art�� ald��m�zda ayn� �artlarda motoru hangi mesafede durdurabiliriz?

1) X m den fazla ( > X )
2) X m den az ( < X )
3) X m ( = X )

Motosikleti, �st�nde sadece biz varken X m mesafede durdurabiliyorsak, arkam�za bir art�� ald��m�zda ayn� �artlarda motoru yine X mesafede durdurabiliriz. Duru� mesafesi DE��MEZ.

Gelelim cevab�n teknik izahat�na.

�nce kenara yazmam�z ve akl�m�zda tutmam�z gereken bir bilgiyi tekrar hat�rlayal�m. Motosikletin ilerleyebilmesi veya durabilmesi i�in sahip olmas� gereken �ey nedir? Tutu�. Yola tutunmayan lastiklerle ne motoru ileri g�t�rmek m�mk�n olur (patinaj) nede durdurmak (k�zaklama). �imdi devam edelim.

Ara�larda ki fren sistemleri temelde nas�l �al��maktad�r? Enerjinin asla yok olmad�� sadece �ekil de�i�tirdi�i fizik kanununu g�z �n�nde bulunduracak olursak, fren sistemleri kinetik enerjiyi �s� enerjisine (termal enerji) d�n��t�rerek ara�lar� yava�lat�yorlar. Yani d�nmeyen bir cismin (balatalar) d�nen bir cisme (diskker) s�rt�nerek hareket enerjisini �s�ya d�n��t�rmesi. �ki cisimin birbirlerine s�rt�nmesi artt�r�ld�k�a (fren manetine veya pedal�na bas�ld�k�a) a��a ��kan �s� enerjisi yani emilen kinetik enerji o denli art�yor.

Fren sistemati�ini anlad��m�za g�re devam edelim. Motorumuzda bir art�� varken bile, tekerleklerimizi kilitleyecek �ekilde fren yapabiliyor muyuz? Evet. Demek ki motoru durdurabilme mesafemizi etkileyen �ey frenleri ne kadar s�kabildi�imiz yada frenlerin d�nen tekere onu durdurabilecek kadar bask� uygulay�p uygulayamamas� DE��L. Peki i�in p�f noktas� nedir?

TUTU�

Daha �nce bahsetti�imiz �zere, motoru durdurabilmek i�in ihtiyac�m�z olan �ey tutu�tur. Yere tutunmayan lastik motoru ne durdurur nede hareket ettirir. Peki biz en h�zl� ve sa�l�kl� �ekilde nas�l fren yap�yorduk? Giderek artan bir g��le maneti s�karak. Ama neden? Neden hemen t�m g�c�m�zle frenlere as�lmak yerine limon s�kar gibi s�k�yorduk? ��nk� tekerle�in kilitlenmeyip tutu�a sahip olmas� i�in �nce a��rl�k transferini ger�ekle�tirip �n tekerle�e a��rl�k bindiriyorduk. ��te kilit kelime.

A�IRLIK

Lasti�in k�zaklamay�p yere tutunmas�n� sa�layan �ey a��rl�k. Peki a��rl�k artarsa fren mesafesi k�sal�r m�? Hem evet hem hay�r. Evet, ��nk� artan a��rl�k bize ilave bir tutu� verece�inden, daha y�ksek bir s�rt�nme katsay�s� ile durma g�c�m�z art�yor. Yani lastik k�zaklamaya ba�lamadan �nce daha b�y�k bir g��le fren yapma imkan�m�z oluyor. Hay�r, ��nk� artan a��rl�ktan dolay� durdurma i�lemi i�in kinetik enerjiden termal enerjiye d�n��t�r�lmesi gereken toplam enerji miktar� art�yor. Sonu� nedir? �kisi birbirini g�t�rerek denklemi yine ayn� tutuyorlar. Yani motorun (veya herhangi bir tekerlekli arac�n) durma mesafesi a��rl�kla orant�l� olarak de�i�miyor.

Hemen itrazlar� duyar gibi oluyorum. "O zaman bir motora 500 kg y�k y�klesek de ayn� mesafede mi durabiliyoruz"? Elbette hay�r.

��in as�l a��kl��a kavu�tu�u nokta tam buras�. Nereye kadar "ilave a��rl�k" fren mesafesine etki etmiyor?

Her fren sisteminin �s� enerjisine d�n��t�rebilece�i kinetik enerji miktar�n�n bir �st s�n�r vard�r. E�er motoru (arac�) yolcu veya y�k ile a��r� y�klerseniz, yani istiap haddini ge�erseniz, fren sisteminin durdurabilme kapasitesini a�aca��n�zdan en nihayetinde, ilave kinetik enerjinin miktar� ilave yol tutu�un miktar�n� a�aca��ndan denklem bozulacak ve fren mesafesi uzayacakt�r. U� bir durumda a��r� �s�nma sebebiyle fren sistemi tamamen devre d�� bile kalabilecektir (fren �i�mesi denen hadise).

K�saca

- Artan a��rl�kla beraber, artan yol tutu�tan dolay� tekerle�i kilitlemeden �nce uygulanabilecek azami frenleme g�c� de artar.
- Artan frenleme g�c� ilave a��rl��n ortaya ��kartt�� ilave kinetik enerjiyi etkisiz hale getirebilecek seviyededir.
- Bu kural, arac�n �retici-tasar�mc� taraf�ndan belirlenen istiap haddi a��lmad��, yani arac�n fren sisteminin toplam kinetik
enerjiyi termal enerjiye d�n��t�rebilme kapasitesi a��lmad�� s�rece ge�erlidir.

Yani arkan�za bir art�� ald��n�zda veya arac�n�z�n a��rl�� artt��nda tek yapman�z gereken ilave frenleme g�c� kullanmak olacakt�r. Elbette motorun (arac�n) a��rl�k s�n�r�n� a�mad��n�z m�ddet�e.

E�er artan a��rl�k fren mesafesini uzatsayd�, iki yolculu bir Honda Goldwing ile benzer fren sistemini kullanan ama neredeyse yar� a��rl�kta olan Honda CBF 1000 in durma mesafeleri aras�nda ciddi farklar olurdu. Veya sadece 950 kg olan minik bir otomobile 5 yeti�kin bindi�inde arac�n durma mesafesinin katlanmas� gerekirdi. Ayr�ca unutulmamal� ki ara�lar�n fren mesafeleri test edilirken, aralar�nda 200 kg ye varan a��rl�k farklar� olsa bile a��rl�klar� dikkate al�nmaz.

O zaman neden ara�lar�n hafifletilmesi i�in ciddi para ve emek harcan�yor?

Hafif arac�n ivmelenmesi daha iyi olur, ��nk� motor taraf�ndan �retilen g�c�n ileriye do�ru hareket ettirmek zorunda kald�� toplam a��rl�k azald�k�a, birim a��rl�k (kg) ba��na d��en g�� artar. �abuk h�zlanmak istiyorsan�z ya motor g�c�n� artt�r�rs�n�z yada a��rl�� azalt�rs�n�z. D��k a��rl��n di�er bir etkisi ise motorun verimlili�ini artt�rmas�d�r. D��k a��rl�k sayesinde benzin t�ketimi azal�r.

�lave a��rl�k fren kullan�m�nda hi� mi olumsuz etki etmiyor?

Elbette edebilir. A��r� �s�nma. Fren sistemlerinin tasar�mlar�, kullan�mdan hemen sonra azami so�umay� sa�layacak �ekilde yap�l�r. ��nk� i�levsel �al��abilme �s�s�n� a�an bir fren sistemi, g�c�n� yitirecek hatta tamamen devre d�� kalacakt�r.

Formula 1 otomobilleri gibi frenlere a��r� ve s�rekli y�k bindiren ara�larda �zel malzemeler kullan�l�r. Mesela ancak 650 dereceden sonra d�zg�n �al��maya ba�layan ve 1200 dereceye kadar i�levsel kalabilen karbon-karbon diskler gibi.

Yo�un fren kullan�m�nda k�zan F1 diskleri...

Seri �retim motosikletlerin fren sistemleri ise �ok daha d��k s�cakl�klarda verimli �al��abilmektedirler. Ancak yo�un ve k�sa aral�kl� kullan�m bu s�cakl�� y�kseltti�inden baz� sorunlar ��kabilmekte. Yoku� a�a��ya ve bol virajl� bir da� yolundan ini� yap�ld��n� varsayal�m.

�talya, Do�u Alpler Stelvio Ge�idi (Passo dello Stelvio). ��te burada sa�lam frenlere ihtiyac�n�z var. (R�ya rotam�n en g�zel par�alar�ndan biri.)

E�er frenin, kullan�m aral�klar� aras�nda gerekti�ince so�umas� i�in yeterli zaman olmazsa fren sistemi �s�nd�k�a durdurma g�c�n� kaybedecek hatta tamamen devre d�� kalabilecektir.

Frenin kullan�lmaya ba�lamas�yla disk y�zeyindeki �s�nman�n termal resmi

A��r� �s�ma, hidrolik sistemi de etkileyerek hortumlar�n genle�mesine ve frenin hassasiyetinin kaybolmas�na sebep olabilir. �zellikle y�ksek performansl� motosikletlerde "�elik Fren Hortumu" kullan�lmas�n�n sebebi de bu etkiyi ortadan kald�rmakt�r (Japon SS lerde standart olmamas� tamamen fiyat politikas�yla ilintili bir konu bkz:KTM,Ducati).

�elik �rg�l� Fren Hortumu

Fren sisteminin etkin �ekilde so�utulabilmesi i�in farkl� ala��mlardan ve havay� daha iyi kullanan ayrodinamik yap�lardan yararlan�l�rken disklerin tasar�m�da so�uma konusunda rol oynuyor.

Bu yaz�n�n konusu fren sistemleri olmad��ndan daha ayr�nt�l� anlat�m� ba�ka bir ba�l��a erteleyelim. ��in a��klamas�n� herkesin anlad��n� zannediyorum. Son olarak bu sorudan ��kartmam�z gereken dersin ne oldu�una de�inelim.

Motosikletimize bir art�� veya ilave y�k ald��m�zda, s�r�� stilimizide buna uydurmam�z gerekir. Motorun virajlarda gidone verdi�i tepki de�i�ece�i gibi h�z�anmas� da yava�layacakt�r. Frenleme mesafesi ise ayn� kalmakla beraber kullanmam�z gereken fren g�c� artaca��ndan daha g��l� fren yapmaya haz�rl�kl� olmal�y�z. Ayr�ca, bilhassa uzun ini�lerde ve tekrar eden firkete virajlarda (hairpin) d��k vites ve y�ksek devir ile frenlemenin bir k�sm� motor freni ile yap�lmal�d�r ki fren sistemi acil durumlar veya ger�ekten gerekli anlar i�in korunabilsin.

Motosiklet, iki ki�i binmesi ve gezmesi zevkli oldu�u kadar, tehlikesi ve sorumlulu�uda ayn� oranda artan bir makine. L�tfen s�r��m�z�n her saniyesinde bunun fark�ndal�� ile hareket edelim.